संस्कृत सुभाषिते

मित्रांनो,
संस्कृत ही सर्व भाषांची जननी आहे असे म्हणतात. संस्कृतमधे खूप सुंदर सुंदर सुभाषिते उपलब्ध आहेत. त्या सुभाषितांची गोडी सर्वांनाच आपल्या माय मराठीतही चाखावयास मिळावी या उद्देशाने लेखन केले आहे.

क्षमा बलमशक्तानां शक्तानां भूषणं क्षमा ।
क्षमावशीकृते लोके क्षमया किं न सिध्यति ॥

अर्थ : क्षमा हे दुबळ्यांचे बळ आहे तर क्षमा हे बलवानांचे भूषण आहे. (एकदा)क्षमेने जग वश केल्यावर (मग)क्षमेने काय साधत नाही? (क्षमावृत्तीने वागून जर सर्व लोकांना आपलेसे करता येते तर क्षमेने आणखी काय साधावयाचे राहते?)

विद्याधिदेवता साक्षात् धन्या देवी सरस्वती ।
यत्प्रसादेन कुर्वन्ति काव्यानि कवय: खलु: ॥
अर्थ: मूर्तीमंत विद्येची श्रेष्ठ देवता अशी सरस्वती देवी धन्य होय. खरोखर तिच्या (जिच्या)कृपेने कवी काव्ये करतात (करु शकतात)

माता मित्रं पिता चेति स्वभावात् त्रितयं हितम् ।
कार्यकारणतश्चान्ये भवन्ति हितबुद्धय: ॥
अर्थ : आई,वडिल व मित्र हे तिघे स्वभावत:च आपले हित इच्छिणारे असतात. तर इतर दुसरे (मात्र) काही कारणामुळे अथवा काही कामामुळे हिताची बुद्धी बाळगणारे (म्हणजे हित इच्छिणारे) असतात.

न हि कश्चित् विजानाति किं कस्य श्वो भविष्यति ।
अत: श्व: करणीयानि कुर्यादद्यैव बुद्धिमान्
अर्थ: उद्या कोणाचे काय होईल हे खरेच कोणी जाणू शकत नाही. म्हणून बुद्धिमान् (शहाण्या)मनुष्याने उद्या करावयाची कामे आजच करावीत.


तृणं खादति केदारे जलं पिबति पल्वले ।
दुग्धं यच्छति लोकेभ्यो धेनुर्नो जननी प्रिया । ।
अर्थ : गाय कुरणातील गवत खाते. डबक्यातील पाणी पिते आणि लोकांना दुध देते. अशी ही गाय आमची प्रिय माताच आहे.


दधि मधुरं मधु मधुरं द्राक्षा मधुरा सुधापि मधुरैव ।
तस्य तदेव हि मधुरं यस्य मनो यत्र संलग्नम् । ।
अर्थ : दही गोड असते, मध गोड असतो, द्राक्षे गोड असतात आणि अमृतही गोडच असते. तथापि (ह्या सर्व वस्तू मधुर असल्या तरी) ज्याचे मन जेथे (ज्यावर)जडलेले असते खरोखर तेच त्याला मधुर (प्रिय)असते.

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महादधौ ।
समेत्य च व्यपेयातां तद्वत्भूतसमागम: । ।
अर्थ : दोन ओंडके समुद्रात वाहता वाहता काही काळ भेटतात्, एकत्र येतात. आणि नंतर प्रवाहाच्या ओघात परत विभक्त होतात. मानवी जीवनातील भेटीही तशाच आहेत.


समुद्र वसने देवि पर्वतस्तन मण्डले ।
विष्णुपत्नि नमस्तुभ्यम पाद्स्पर्श क्षमस्व मे ।।
हे देवी, समुद्र तुझे आसन आहे, पर्वत तुझे स्तन आहेत. ज्याचे वात्सल्य रस नद्यांच्या रुपाने नेहेमी प्रवाहित होत असतात. हे विष्णुपत्नी, मी तुला प्रणाम करतो माझ्या पायांना तू क्षमा कर.

अपि स्वर्णमयी लंका न मे लक्ष्मण रोचते ।
जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरियसि । ।
अर्थ : हे लक्ष्मणा ! सोन्याची असली तरी (ही)लंका मला आवडत नाही. खरेच जननी (आई) आणि जन्मभूमी (दोन्हीही)स्वर्गापेक्षा श्रेष्ठ आहेत.

नारिकेलसमाकारा दृश्यन्तेSपि हि सज्जना: ।
अन्ये बदरिकाकारा बहिरेव मनोहरा: । ।
अर्थ: खरोखर सज्जन नारळासारखे (बाहेरुन कठोर व खडबडीत पण आतुन मधुर) दिसतात. पण इतर (दुर्जन)बोरासारखे केवळ बाहेरुनच रमणीय दिसतात

लालयेत् पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि ताडयेत् ।
प्राप्ते तु षोडशे वर्षे पुत्रे मित्रवदाचरेत् । ।
अर्थ: मुलाचे पहिली पाच वर्षे लाड करावेत. पुढे दहा वर्षे (जरुर तेव्हा) शिक्षा करावी. परंतु सोळावे वर्ष लागल्यावर मुलाशी मित्राप्रमाणे वागावे.


अश्व नैव , गज नैव, व्याघ्र नैवच नैवच !
अजा पुत्र बलिर्द्ध्यात देवौ दुर्बल घातकं
अर्थ : असा की, घोडा नाही, हत्ती नाही आणि वाघ तर नाहीच नाही , तर बकरीच्याच पिलाचा बळी दिला जातो, देव सुध्दा दुर्बलाचाच घात करतो नीलकांत

यौवनं धनसम्पत्ति: प्रभुत्वमविवेकिता ।
एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम् । ।
अर्थ : तारुण्य, धनसमृद्धी, सत्ता व अविचारीपणा यांपैकी एकेक गोष्टसुद्धा अनर्थाला कारणीभूत होते. मग जेथे चारही मिळून आहेत तेथे काय (सांगावे)?

आयुष: क्षण एकोSपि सर्वरत्नैर्न लभ्यते ।
नीयते स वृथा येन प्रमाद: सुमहानहो । ।
अर्थ: आयुष्याचा एकही क्षण सर्व रत्नांनी (सर्व किंवा अनेक रत्ने देऊनसुद्धा)मिळत नाही. असा हा (मोलाचा)क्षण जो वाया घालवितो, त्याची ही केवढी मोठी चूक आहे बरे?


मयुरो विहगो रम्य: आनन्दयति मानवान् ।
पृष्ठे सरस्वती तस्य उपविष्टेति मन्यते । ।
अर्थ: रमणीय पक्षी मोर माणसांना आनंद देतो. त्याच्या पाठीवर सरस्वती देवी बसली आहे असे मानले जाते.


परोपकारशून्यस्य धिक् मनुष्यस्य जीवितम् ।
यावन्त: पशवस्तेषां चर्माप्युपकरोति हि । ।
अर्थ: परोपकाररहित (दुसर्र्यावर उपकार न करणार्र्या) मनुष्याचे जीवन व्यर्थ (धिक्)आहे. कारण (जगात)जेवढे म्हणून पशू आहेत त्यांचे कातडेसुद्धा (दुसर्र्यावर) उपकार करते (उपयोगी येते)


बहुभिर्न विरोध्दव्यम् दुर्जनै: सज्जनैरपि ।
स्फुरन्तमपि नागेन्द्रं भक्षयन्ति पिपीलिका: । ।
अर्थ: दुर्जनांनी आणि सज्जनांनी देखील अनेकांशी (संघटित असलेल्या जमावाशी) विरोध करु नये. पाहा फुत्कार करणार्र्या (भयंकर) नागराजाला देखील (असंख्य)मुंग्या (चावून , मारुन) खाऊन टाकतात.


पक्षिणां बलमाकाशे मत्स्यानामुदकं बलम्
दुर्बलस्य बलं राजा बालानां रोदनं बलम् । ।
अर्थ : पक्ष्यांचे बळ आकाशात, माशांचे बळ पाण्यात, दुर्बल मनुष्याचे बळ राजा आणि लहान मुलांचे बळ म्हणजे रडणे


यस्मिन् देशे न संमानो न प्रीतिर्न च बान्धवा:
न च विद्यागमः कश्चित् न तत्र दिवसं वसेत्
अर्थ : ज्या देशात चांगला मान नाही, (कोणाचे)प्रेम नाही,(कोणी) बांधव नाहीत आणि कोणताही विद्येचा लाभ नाही तेथे एक दिवससुद्धा राहू नये

अगाधजलसञ्चारी गर्वं नायाति रोहितः
अङ्गुष्ठोदकमात्रेण शफरी फर्फरायते
अर्थ : खूप खोल पाण्यात संचार करणारा रोहित मासा कधी गर्व करीत नाही.परंतु केवळ अंगठ्याइतक्या पाण्यात लहानशी शफरी मासळी मात्र सारखी फुरफुरत असते.

छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे
फलान्यपि परार्थाय वृक्षा: सत्पुरुषा इव
अर्थ : वृक्ष स्वतः उन्हात उभे राहतात आणि दुसर्‍याला सावली देतात. त्यांची फळेसुद्धा दुसर्‍यांसाठीच असतात. असे हे वृक्ष खरोखर सत्पुरुषांसारखे असतात.


दुर्जनः प्रियवादीति नैतद्-विश्वासकारणम्
मधु तिष्ठति जिव्हाग्रे हृदये तु हलाहलम्
अर्थ : दुष्ट मनुष्य गोड बोलणारा आहे, हे एवढे काही त्याच्यावर विश्वास ठेवण्यास पुरेसे कारण नाही.कारण त्याच्या जीभेच्या टोकावर मध असतो (बोलणे मधासारखे गोड असते) परंतु हृदयांत मात्र जहाल विष असते. (अंतःकरणात भयंकर कपट असते)